EDEBİYATEDEBİYAT DOSYAMANŞET

KOD ADI MÜSTEAR: ADI GİZLİ ŞÖHRETİ BELLİ YAZARLAR

Ahmet Agah, Mehmet Raşit Öğütçü, Cemalettin Seber… Bu isimlerin hiçbiri tanıdık gelmedi değil mi? Ancak bu kişileri çok yakından tanıyorsunuz. Saydıklarımız aslında Yahya Kemal, Orhan Kemal, Cemal Süreya’nın ta kendisi.

Aziz Nesin, uydurduğu bir Fransız ismiyle kahramanları Fransız olan, mizahi bir hikâye kaleme alır 1948’de. Bu eser aynı yıl Akbaba dergisinde yer bulur kendine. Okur bu hikâyenin Fransa edebiyatına ait olduğunu düşünür ve beğeniyle okur. Kimse eserin bir Türk tarafından yazıldığına ihtimal vermez. Öyle ki 1957’de Türkiye’de ‘Milletler Gülüyor’ adıyla dünya milletlerinin mizahını ortaya koyan bir derleme yayınlanır. Aziz Nesin’in hikayesi de Fransız mizahı kategorisinde yer alır!

Takma isim kullanmanın bir diğer çarpıcı örneği de Yaşar Kemal. Asıl ismi Sadık Kemal Göğçeli olan ünlü yazarın, geçim kaygısıyla film senaryosu yazdığı yıllar… Senaryoları, Emniyet’in sansür masasından sık sık geri döner ve masanın başında 9. Şube’den Azmi Kütüval vardır. Yaşar Kemal, bakar bu iş böyle olmayacak, senaryolarını Azmi Kütüval imzasıyla yazmaya başlar. İlginç ama bu taktik tutar. Sonra ne mi olur? Türk sinemasının arşivi bu isimle yeni bir senarist (!) kazanır.

Yaşar Kemal, Azmi Kütüval imzasıyla senaryo yazmıştı.

Sadece Türkiye’de değil, dünyanın dört bir yanındaki yazarlar da çeşitli gerekçelerle farklı isimler kullanır. Örneğin size “19. yüzyılın en önemli Amerikan yazarlarından Samuel Langhorn Clemens’i tanıyor musunuz?” desek büyük ihtimalle olumsuz yanıt alırız. Fakat Mark Twain desek? Onu tanımayanımız yoktur değil mi? Aynı durum Voltaire için de geçerli. Fransız filozof Francois Marie Arouet, politik görüşleri sebebiyle hapse atılma riskiyle karşı karşıya olduğundan adını gizler ve Voltaire ismiyle eserler kaleme alır. Yazarın bu müstearı zamanla gerçek ismini gölgede bırakır. Nitekim edebiyat tarihinde yerli yabancı pek çok yazar müstear isim kullanır.

NEDEN TAKMA İSİM KULLANILIYOR?

Bir yazarın, kendi adı yerine kullandığı takma isme ‘müstear’ deniyor. İlk geniş kapsamlı Türkçe sözlük olan Kamus-ı Türkî’nin yazarı Şemsettin Sami, bu kelime için “muvakkaten (geçici) kullanılmak üzere alınmış olan” karşılığını veriyor. Bu takma isimler geçici olarak alınsa da kimi zaman yazarların gerçek adı unutuluyor ve müstearları ön plana çıkıyor. Kimileri yazdıkları eleştiri ile düşman çekmemek, kimileri devlet memurluğuna halel getirmemek, kimileri de renkli bir isim edinmeye ihtiyaç duyduğu için müstear kullanıyor. Örneğin ünlü romancı Orhan Kemal’in asıl adı Mustafa Raşit Öğütçü, Yahya Kemal’in İbrahim Ahmet Agâh, Cemal Süreya’nın ise Cemalettin Seber…

Ünlü romancı Orhan Kemal’in asıl adı Mustafa Raşit Öğütçü.

‘Edebiyatımızda Müstear İsimler’ adlı sözlük hazırlayan araştırmacı yazar Tahsin Yıldırım’ın ifadesiyle bu takma adların ortaya çıkmasında farklı etkenler göze çarpıyor. Klasik ve halk edebiyatımızda takma adlar çoğunlukla saygı duyulan ya da üstad kabul edilen bir kişinin uygun görmesiyle kullanılıyor. Şairlere mahlas verilirken şahsın ruh yapısı, mesleği, mizacı, nesebi gibi ölçüler göz önünde bulunduruluyor. Ancak Tanzimat sonrası edebiyatta usta-çırak ilişkisi zayıfladığından tercihi bizatihi yazar yapıyor.

İkinci Yeni Akımı’nın önde gelen ismi Cemalettin Seber…Nam-ı diğer Cemal Süreya.

Yıldırım’a göre takma isim kullanmanın ekonomik, siyasî, psikolojik, toplumsal sebepleri var. Mesela geçim kaygısı taşıyan yazarlar, birden fazla imza kullanarak para kazanıyor ya da yayın organının yazar kadrosunu geniş göstermek için farklı isimlerle yazı kaleme alıyor. Toplumun değer yargıları, baskıcı yönetimin etkisi, yazdıklarından dolayı ciddi bir tepki alma endişesi de yazarın müstear isim almasında etkin rol oynuyor.

MÜSTEAR, GERÇEK İSMİ GÖLGEDE BIRAKIYOR

Edebiyat ve basın dünyasında kalem oynatanların bu tercihi, bazen ilginç olaylara sahne oluyor. Asıl adı Frank Morrison Spillane olan Mickey Spillane, ‘Mike Hammer’ serisini yazıyor. Kemal Tahir bu maceraları Türkçeye çeviriyor ve eserler müthiş ilgi görüyor. Ancak Spillane, altı adet Mike Hammer romanı yazdıktan sonra kitap yazmaya ara veriyor. Okuyucunun yoğun talebi karşısında yayınevleri, yerli yazarları Mike Hammer maceralarını devam ettirmeye teşvik ediyor. Bu süreçte, orijinal maceraların çevirmeni olan Kemal Tahir de dört adet Mike Hammer romanı çıkarıyor. ‘Çeviren: F.M. İkinci’ ibaresini kullanan

Kemal Tahir, kendi yazdığı Mike Hammer maceralarında ‘Yazan: F.M. İkinci’ ibaresini kullanarak bu kitapları bir bakıma sahipleniyor.

F.M İkinci (İkinci Frank Morris) müstearını kullandığı için de bu eserleri yazanın Kemal Tahir olduğu o dönem okuru tarafından bilinmiyor. İşin ilginç tarafı Mike Hammer romanları gerçekte sadece 13 iken Türkiye’de bu sayı 250’yi buluyor. Hiç kuşkusuz günümüzde müstear isim kullanımı eskisi kadar rağbet görmüyor. Fakat pek çok kişi, sosyal paylaşım sitelerinde kendi isimleri yerine farklı ‘nick name’ler (takma ad) kullanarak müstear geleneğini sürdürüyor.

MÜSTEAR KULLANAN YAZARLARDAN BAZILARI 

Halide Edip Adıvar: Halide Salih, Salih Zeki
Melih Cevdet Anday: Niyaz Niyazoğlu, Yaşar Tellidere, Gani Girgin, A. Mecdi Velet
Nurullah Ataç: Ahfeşin Keçisi, Sabiha Yağızlar, Ali Gümrükçü.
Yavuz Bülent Bakiler: Cezmi Bülent, Bülent Cezmi.
Tahir Fakir Baykurt: Yaşar Yalçın, Osman Akpürçek, Mehmet Gazi.
Ahmet Agah Beyatlı: Üsküplü Agah, Yahya Kemal, Yahya Kemal Beyatlı, Süleyman Sadi.
Niyazi Birinci: Yavuz Bahadıroğlu, Veysel Akpınar, Nurcan Sevinç, Selçuk Kuleli.
Süleyman Tarık Buğra: Mehmet Nazım, Jale Baysal.
Faruk Nafiz Çamlıbel: Çamdeviren, Deli Ozan, Akıllı Ozan, İğne İle Kuyu Kazan…
Hasan Basri Çantay: Nasuhi Dede, Muvahhit Mümin, Siretî, Pir, İrfani, Serseri, Kalender…
Hüseyin Vehbi Şaik Gökyay: Orhan Şaik Gökyay, Cevriye Nalan, Gönül Kızı, Nurbanu…
Reşat Nuri Güntekin: Ateş Böceği, Ağustos Böceği, Hayrettin Rüştü, Cemil Ferit…
Mehmet Sezai Karakoç: Mehmet Yasin, Mehmet Leventoğlu, Zülküf Canyüce
Refik Halit Karay: Kirpi, Aydede, Mübeccel Halit, Dürenda…
Necip Fazıl Kısakürek: Adıdeğmez, M. Sarıçizmeli, Dedektif Bir, Pervasız, Neslihan Kısakürek…
Mustafa Kutlu: Hacı Yakupoğlu, Kudret Sinan…
Mahmut Cahit Külebi: Cahit Nazmi, Cahit Erencan, Nazmi Cahit Muhittin…
Mehmet Nusret Nesin: Aziz Nesin, Fevzi Şerbetçi, Battal Bataner, Süleyman Gider, Vedia Nesin…
Peyami Safa: Server Bedi, Safiye Peyman, Bedia Servet, Cingöz Recai.
Cemalettin Seber: Cemal Süreya, Osman Mazlum, Suna Gün.

Önceki Sayfa

DOLMUŞA BİNEN SON YEŞİLÇAMLI: OSMAN CAVCI

Sonraki Sayfa

LENİNGRAD: AYKIRILIK, ZEKA, MİZAH VE MÜZİK ZİYAFETİ

Hemra Köse

Hemra Köse